20:30
Zaza xalqının ğorkəmli şəxsiyyəti, Haydar Şahinin, TMMR mühacir hökumətin baş naziri Rəhim Mirzayevlə müsahibəsi

Haydar Sahin 

Zaza xalqının ğorkəmli şəxsiyyəti, Haydar Şahinin, TMMR mühacir hökumətin baş naziri Rəhim Mirzayevlə müsahibəsi.


Merhabalar değerli okuyucu ve değerli dostlar,

07.07.2019 tarihinde Taliş halkını yakından tanımak için iki Taliş’li dostla Köln’de bir araya geldik ve sizlere Taliş halkı üzerine Rahim Mirzayev ile kısa bir söyleşi hazırladım. Alta soruları ben yazdım ve Rahim bey cevapladı.
Rahim bey kendisi; „Taliş Muğan Muxtar Respublikan Muhacir Hükümetin Baş Naziri‘dir Yani „Taliş Mugan Özerk Cumhuriyeti Muhacir Hükümeti Başbakanı’dır“ Kendisini bize bu şekilde tanıttı.

Talişler kimdir ve nerde yaşarlar? İslam Ansiklopedisinden küçük bir bölümü sizler için aktarıyorum

1736 yılında Azerbaycan’ın güneydoğusunda (günümüzde İran sınırları içinde) Taliş dağları, Hazar denizi ve Mugan çölü arasında kurulmuş olup Gîlân, Erdebil, Karadağ, Cevad hanlıkları ve Salyan Sultanlığı ile sınırdaştı. Hanlığın başşehri önce Astara, daha sonra Lenkeran oldu. Bu sebeple Lenkeran Hanlığı diye de bilinir. Taliş bölgesinin adı İskender efsanesinin Ermenice bir çevirisinde geçmektedir. Talişan ise (Taliş’in Farsça çoğulu) Hazar’ın güneybatısını ifade eder. Taliş adının Kadus olduğu da belirtilmektedir. Bunlar eski devirlerde İran’ın kuzey bölgelerinde oturan kalabalık bir topluluktur ve tarihte Kaduşlar diye zikredilirler. Talişler esas olarak Gürgenrûd, Esâlim, Taliş-Dolab ve Masal’da (Mâsûle/Masal-Şandarman) yaşarlar. Taliş, Tavâliş, Talişan olarak adlandırılan bu kesim tarihî dönemlerde Gîlân, Deylem, Deyleman adı altında Azerbaycan’da idarî bir bölgeydi. Bundan dolayı Taliş adı hem bir etnik grubun hem de bu grubun yaşadığı coğrafyanın ismi olmuştur. Arasbarân bölgesi de kısmen Taliş bölgesine girer. Taliş topraklarının bir bölümü Azerbaycan sınırları içinde kalmaktadır. Arapça kaynaklarında burası Taylasan diye anılır, ayrıca Talişler’in Gürgen idarî bölgesinde yaşadıkları belirtilir. Talişler ise kendilerine Tolış derler. Talişler, Safevî Devleti’ni kuran Kızılbaş kabile birliğine katılan tek Farsça (Talışçe) konuşan halktır. Bu tercihleriyle siyasal, sosyal ve özellikle ekonomik yönden komşu bölge halklarına üstünlük sağlamışlardır.
Taliş mezarlarında Alevi Zazaların Mezarında bulunan koç heykelleri vardır. Şimdi ilkin 3 tane Alevi Zaza mezarlarındaki Koç heykel resimlerini, daha sonrada 4 tane Taliş Halkının mezarlarında bulunan koç heykel resimlerini görmeniz için aktaracam.

Rahim bey, koç heykelin anlamı; „Ölen kişinin Koç gibi güçlü olduğunu ve edebiyeni/sonsuzu simgeler“ dedi.
Yazının geniş şeklini okumak istiyenler, aşağıda vereceğim linkten okuyabilirler.

https://islamansiklopedisi.org.tr/talis-hanligi

H.Ş.: Taliş halkının Azerbeycan’da ne kadar nufusu var?

Rahim Mirzayev: Her şeyden önce, Tanrı'nın selamlarını size, okuyucularınıza ve tüm Zaza halkına iletirim.
Azerbaycan Cumhurriyeti'nin resmi istatistiklerine göre (kuşkusuz aşırı tahrifat var), ülkede yalnızca 123.000 Talış nufusu var. Bir kamu araştırma kuruluşu olan ABD merkezli bir araştırmaya dayanarak, 1,5 milyon Taliş nufusu Azerbaycan’da yaşıyor. (Talişler anadilinde kendilerine: Toliş diyorlar).

Soru: Hangi şehirlerde yaşıyorlar?
Cevap: (parantez içindeki isimler Talişçe’de söyleniyor) Taliş şehirleri, Lankaran (Lankon), Astara (Ostro), Masalli (Masal), Lerik (Lik), Yardimli (Vargadiz), Jalilabad (Hamosuaro), Bilasuvar (Bilasou), Neftchala(Nataçola) ve Salyan (Salyon) kentlerinde bulunmaktadır.

Soru: Taliş Nufusu ağırlıkta hangi şehirlerdedir?
Cevap: Sumgayit'de, çoğunlukla Lankaran(Lankon, nufus tahmin 250.000), Astara (Ostro), (tahmin:nufus 280.000) Masalli(Masalu tahminen 260.000), Lerik(Lik) tahmin: 78 bin, Yardimli (Vargadiz), Jalilabad (Hamosu), Bilasuvar (Bilasa), Baki ve Taliş çevresindeki bölgelerde yaşıyorlar.

Soru: Taliş halkı ne tür kültürel haklara sahipler?
Cevap: Taliş Kültür Merkezi(Respublika Taliş Medeniyet Merkezi adında bir teşkilat ) vardır ve bu kültür merkezi başkanı Rafik Calilovdur, ancak Azerbeycan devleti tarafından resmi tesçil hakkı verilmemiştir. Bu organizasyon devletten her türlü yardımdan mahrumdur.

Soru: Talişçe eğitim hakkı varmıdır?
Cevap: Yasaya göre, Talişçe kompakt okulları dört ortaokulda iki günlük ve Taliş dilinde birer saatliktirler. Ancak, ne yazık ki, öğretmen yok,öğretmen yetiştirilmiyor ve Azerbeycan’da Taliş dil derslerine geçmek için eğitim yok!

Soru: Ne tür resmi siyasi faaliyetler var?
Cevap: resmi olarak hiç bir siyasi faliyet yoktur.

Soru: Talişler anadilinde kendilerine ne söylüyor?
Cevap:”Toliş” derler.

Soru: Sovyet döneminde özerk, devlet veya siyasi bir durumunuz oldumu?

Cevap: Soviyet döneminde de hiç bir statü verilmedi, bilakis 1939 - 1989 yılları arasında Taliş halkının adı resmen yasaklandı. Şu anda, "Taliş" sözcüğü ülke parlamentosu tarafından kabul edilen yasalarla resmen yasaklanmıştır.

Soru: Azerbeycan'daki Taliş halkının siyasi bir statüsü var mı?
Cevap: Hayır!

Soru: Resmi basın ve yayın ajansları var mı?
Cevap: Hayır, yoklar!

Soru: Talişçe Televizyon kanalı var mı?
Cevap: Ülkede mevcut değil. Ülkenin dışında bir kaç Yotube televizyon kanalı kişisel çabalarla yayın yapanlar var ve aralıklı olarak çalışıyor.

Soru: Talışçe gazete var mı? İsimleri nedir?

Cevap: "Tolişon Sado", "Ambur", "Dodo" gazeteleri ve "Alem" dergileri, bireylerin fonları ve Taliş aydınlarının kişisel yardımları temelinde yayınlanmaktadır.

Soru: İran'da Taliş halkı var mı?
Cevap: Var!

Soru: İran’da ne kadar Taliş nufusu var?
Cevap: İstatistiksel verilere göre, 1.200000(bir milyon iki yüz bin), istatistiksel olmayan hesaplamalara göre, 3 milyona kadar.

Soru: İran’ın hangi şehirlerinde yaşıyorlar?

Cevap: Astara, Taliş, Rizvanşehir, Parasar, Masal, Fommen, Ardabil, Shust, Achberan, Minabad, Rasht, Tahran, Geshm, Kish vb.

Soru: En büyük şehirler hangileri?
Astara, Rasht, Erbil, Tahran, Fommen.

Soru: Resmi statüleri varmı?
Cevap: Hayır, resmi statüleri yoktur.

Kültürel hakları var mı?
Hayır, göz ağrıları ortaya çıkmış(kişisel faliyetler) ve faaliyet göstermektedir.
Talişçe eğitim hakkı varmı
Hayır, yoktur.
Taliş halkı Azerbeycan'da kendi siyasi partiye sahip mi?
Hayır, 1993 yılında resmen var olan Azerbaycan Halk Partisi Adalet Divanı kaldırıldı.

1. Zazaca ve Taliş dili arasındaki sözcük kıyaslaması

Taliş dili ile Zazaca arasında sözçükler:
Zazaca ve Talşiçe sayılar:
Zazaca = Talişçe = Türkçe, 
Jü/Yew = İ = Bir
dı/dıde = Dı = iki
Hirê = Se = Üç
Çar = Ço = dört
phonc/Penc = Penc = beş
Ses/şes = Şâş) = Altı
Hawt = Haft = yedi
Heşt = Hâşt = Sekiz
New = Nâv = Dokuz
Des = Da = On

Şahıs zamirleri

Zazaca = Talişçe = Türkçe, 
Ez = Az = ben,
Tı/tu = Tı = sen,
A = â = O (kadın için)
U = - = O (erkek için)
Ma = âma = Biz
Sıma/Şıma = Şıma = Siz
İ/Ey = âvon = Onlar 
Fiiler
Amaene = Omede = Gelmek
Şiyaene = Şedâ = Gidiyor
Werdene = Harde = Yemek
Kerdene = Karde = Yapmak
Vırastene = - = Yapmak 
Merdene = Marde = Ölmek
Wendene = Hande = Okumak
Biyaene = Be = Olmak
Hewna Şiyaene= Hıte = Uyumak

renkler:
Sur = Sı = Kırmızı 
Şia = Siyo = Kara/Siyah
Zerd = Zard = Sarı
Şis/Sıpe = Spe = Beyaz
Kewe = Hevz = Yeşil
Kewe Asmêni = Kavu = Mavi

İsimler/Sıfatlar: 
Rınd = Çok/Xose = iyi
Rındek(erkek) = Reçin = Güzel 
Rındeke (kadın)= Reçin = güzel
KO = Band = dağ
Pi = Pâ = Baba
Mae = Moâ = Anne
Bıra = Boâ = Kardeş
Wae = Hova = Kızkardeş
Rae = Ro = yol 
Nun/Non/nan = Nun = Ekmek
Ron/run = Ruân = Yağ
Deyra/Deriya = Dıyo = Deniz 
Raste = Rost = Ova/ düz lük
Ras = Rost = doğru
ilk üç resim Alevi Zaza mezarlarından koç heykel resimleri, 4 tanede Taliş halkı mezar koç heykel resimlerini aktarıyorum.

Показать перевод
На изображении может находиться: 1 человек, растение, дерево, на улице и природа
Нет описания фото.
На изображении может находиться: 2 человека, ребенок, трава, дерево, на улице и природа
На изображении может находиться: один или несколько человек
Нет описания фото.
+3


tolishstan.com

Category: TMH XABAR | Views: 814 | Added by: tmmrtalish | Rating: 5.0/1
Total comments: 0
Подписка: 1 Код *: